اراک یکی از شهرهای صنعتی ایران است که از لحاظ گوناگونی محصولات صنعتی، نخستین، از لحاظ وجود صنایع مادر، دومین و به طور کلی چهارمین قطب صنعتی کشور محسوب می‌شود. این شهر به واسطه وجود صنایع مادر، تولید ۸۰درصد تجهیزات انرژی کشور، وجود بزرگترین کارخانه تولید کننده آلومینیوم کشور و وجود بزرگترین معدن سدیم سولفات کشور است و لقب پایتخت صنعتی ایران را به خود اختصاص داده‌است و به همین دلیل یکی از آلوده‌ترین شهرهای ایران است.

نخستین کارخانه تولید آلومینیوم کشور(ایرالکو)، نخستین و بزرگترین کارخانه واگن سازی و لوکوموتیوسازی کشور(واگن پارس)، نخستین کارخانه کمباین سازی کشور(کمباین‌سازی ایران)، بزرگترین کارخانه سازنده دکل انتقال نیرو در خاورمیانه (آونگان)، نخستین ایستگاه آزمایش تست دکل‌های انتقال نیرو در خاورمیانه و آسیا[و نخستین مدرسه خورشیدی کشور[در این شهر قرار دارند. همچنین این شهر به دلیل پایان طرح‌های گازرسانی به عنوان نخستین مرکز استان سبز کشور شناخته شده‌است.

قسمتی از روزنامه وقایع اتفاقیه که سندی برای نام قدیم شهر اراک است.
در گذشته نام متداول شهر بین مردم، عراق و نام رسمی آن سلطان‌آباد بود. یکی از اهداف بنای شهر، ایجاد مرکزی نظامی و قلعه‌ای جنگی در بین بخشهای فراهان، دولاخور، کزاز، سربند، شراء و گاپله یا چاپلق بوده‌است؛ از این رو نخست نام شهر یا قلعه نوبنیاد را«قلعه سلطان آباد» گذاشتند. پس از چندی واژه «قلعه» حذف گردید و این شهر فقط سلطان آباد نامیده شد. در قرون اوّلیه اسلامی، پس از تسلط مسلمانان بر حکومت ساسانیان، تیسفون و دیگر بخشهایی از ایران که اطراف پایتخت ساسانی بودند (یعنی نواحی بین دو رود دجله و فرات)، عراق نام نهاده شد و در قرن دوم اسلامی ناحیه بین همدان، ری و اصفهان، عراق عجم نامیده شد. به مرور زمان «سلطان آباد عراق» به شهر عراق تبدیل گردید و در تمام اسناد موجود که تا سال ۱۳۱۷ خورشیدی در دست است، نام این شهر عراق بود. درسال ۱۳۱۷ هنگام بهره برداری راه آهن سراسری ایران و اتصال راه آهن شمال و جنوب، کلیه ایستگاه‌های راه آهن شمال تا جنوب را با نام شهرها و روستاهای کنار آنها نامگذاری نمودند. از آن سال نام این شهر از عراق به اراک تبدیل شده‌است. گفته شده‌است نخستین کسی که عراق را اراک خواند، میرزا آقاخان کرمانی در شعری با مضمون "خوشا مرز ایران عنبر نسیم" بود. در شعر گفته شده از نام شهر به صورت زیر سخن به میان آمده‌است:

عروس جهان است ملک اراک        که سرتاسرش مشک بیزاست‏ خاک
برای واژه «اراک» معانی گوناگونی ذکر گردیده‌است که تعدادی از آن‌ها عبارت‌اند از: پایتخت، باغستان، نخلستان و شهرستان. بعضی افراد کلمه «اراک» را برگرفته از ایراک که معرب آن کلمه عراق است، دانسته‌اند، زیرا در دوره‌های باستان به مرکز فلات ایران، ایرانستان و ایرانک گفته می‌شد و در دوره اسلامی و به ویژه از قرن یازدهم میلادی جغرافی نویسان مسلمان، منطقه یا سرزمین اراک را به صورت عربی شده آن، یعنی عراق تبدیل کردند. ولایت اراک منطقه وسیعی را شامل می‌شد. در دوره رضا شاه نام قدیمی را برگرداندند، امّا این نام صرفا به بخش سلطان آباد اطلاق شد. حدود ۷۰۰ سال ادبیات فارسی تحت تأثیر تلفظ عربی بود که در آن حروف پ، ژ، گ، ک، چ و... حذف و دگرگون می‌شد.

پیشینه
دیرنگی سکونت انسان در محدوده اراک به دوران نوسنگی و تا ۱۵ هزار سال پیش باز می‌گردد.[۲۴] با استناد به مدارک تاریخی، منطقه اراک در گذشته جزو ایالت پاساردا (معروف به ماد سفلی) بود.[۲۵] وجود تپه‌های تاریخی در اطراف منطقه اراک مانند مشهد ذلف آباد و تپه چلپی ساروق (مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد)، دلالت بر وجود سکونتگاه‌هایی از دوران عیلامیان در منطقه داشته‌است. پس از فتح ایران توسط مسلمانان، عرب‌های مسلمان منطقه‌ای که هم‌اکنون اراک و استان مرکزی نیز در آن است را جبال نامیدند. یونانیان این منطقه را مدیا می‌خواندند.

علل بنای شهر
بنیان شهر اراک به دوره قاجار و پادشاهی فتحعلی شاه می‌رسد. در اوایل سلطنت قاجار به دلیل وسعت و جمعیت زیاد منطقه عراق عجم، همواره ناامنی و اختلافات محلی وجود داشت و این امر از لحاظ سیاسی و اقتصادی حکومت مرکزی را دچار مشکل کرده بود. فتحعلی شاه برای در دست گرفتن کنترل منطقه به فکر سربازگیری از مردم این منطقه افتاد، بنابراین قشونی به نام قشون عراق به فرماندهی سپهدار یوسف خان گرجی تشکیل گردید. یوسف خان گرجی از شاه تقاضا نمود که برای مرکز قشون قلعه‌ای نظامی احداث کند. به همین جهت تأسیس ساختمان اولیه شهر به صورت قلعه‌ای به نام سلطان آباد شروع و در سال ۱۲۳۱ قمری (۱۸۰۸ میلادی) به پایان رسید.

روند ساخت شهر
قبل از ساخت شهر اراک در محل آن دهی به نام دسکره یا دستجرده وجود داشت که پس از متروکه شدن آن در اوایل دوره زندیه، هشت قلعه در اطراف آن ساخته شد. در دوره قاجار یوسف خان گرجی این قلعه‌ها را خراب کرد و قلعه‌ای بزرگتر ساخت و مردم قلعه‌ها را به قلعه نوین کوچ داد. این قلعه بنای اولیه شهر اراک محسوب می‌شد.

یوسف خان گرجی برای ساخت شهر، مکان شهر جدید را در منطقه‌ای خوش منظره (بر روی خرابه‌های دسکره) که در مرکز ولایت عراق بود و به اطراف اشراف کامل داشت، انتخاب کرد. وی این منطقه را در نقطه آخر منطقه فراهان و در اول خاک کزاز در دامنه شمالی رشته کوه سفیدخانی قرار داد که از شدت سرمای زمستان و از زیادی گرمای تابستان محفوظ و از امکانات ارتباطی و منابع آب قنات‌ها بهره مند بود. تاریخ بنای شهر طبق سنگ نوشته‌های سردر بازار جمله «نمود یوسف ثانی بنای مصر جدید» است که با حساب جمل برابر با ۱۲۳۱ قمری و ۱۸۰۸ میلادی می‌باشد. بنای شهر اندیشیده شده مشتمل بر بنای ارگ دولتی شامل کلیه ادارات آن روز، مدارس، تعداد زیادی مسجد، حمام، کوچه، اماکن مسکونی، بازار، برج و بارو و تمام تأسیسات شهری بود.

این شهر تا سال ۱۲۷۱هجری قمری محل سکونت سپهدار قشون عراق بود و نظری که دولت به آنجا داشت، بیشتر به خاطر جنبه سوق الجیشی شهر بوده‌است. در این سال به نقل از اعتماد السلطنه، میرزا حسن، نایب الحکومه عراق دکان‌های شهر سلطان آباد و عمارت و باغ‌های دیوانی را تعمیر و درختکاری کرد و از شهرهای دیگر از هر قبیل صاحبان صنایع و حرفه‌های گوناگون را به شهر آورد و ساکن کرد.

شهر اراک از ابتدا با هدف شهرسازی و طبق یک اسلوب منظم شکل یافت که در آن تمام پیش بینی‌های لازم انجام گرفته بود. اراک از معدود شهرهای ایران است که طبق نقشه ساخته شده‌است. تریزر، مهندس فرانسوی که به همراه ژنرال گاردان از سوی ناپلئون به ایران آمده بود، اراک را مطابق شهر نیس فرانسه طراحی کرد.
نقشه قلعه سلطان آباد (بازسازی از نقشه تهیه شده توسط پروسکوریاکف و اوکرانوویچ در سال ۱۸۵۱ میلادی)
اهمیت شهر با تکمیل راه آهن سراسری جنوب به شمال ایران در سال ۱۹۳۸ میلادی افزایش یافت و در طول دوره جنگ جهانی آب و سوخت در این شهر انبار می‌شد. شهر قدیم اراک دارای چهار دروازه بود و بازار کنونی اراک شبکه ارتباطی داخلی این دروازه‌ها بود. راه‌های اصلی و خارجی از این دروازه‌ها آغاز می‌شد.

این دروازه‌ها عبارتند از:

دروازه شهرجرد در شرق
دروازه راهزان در شمال
دروازه حاج علینقی در غرب
دروازه قبله در جنوب

توسعه شهر
بافت قدیم اراک بر اساس آخرین تحولات فنی شهرسازی عصر خود دارای ویژگی‌های با ارزشی بوده‌است. سلسله مراتبی بودن بخش خدمات و نیازمندی‌های عمومی، قطعه بندی منظم اراضی، بافت شطرنجی شهر، تقسیمات محله‌ای و تمایز محله‌ای مناسب، وجود بازار و عناصر وابسته آن به عنوان عامل موثر در حیات اقتصادی و اجتماعی شهر بوده‌است. به دلیل اینکه شیب شهر از طرف جنوب به شمال است و مظهر تمام قنات‌ها در جنوب بوده، لذا گسترش شهر در ابتدا به طرف جنوب و جنوب غرب متوجه شد و بسیاری از تجار و پیشه وران خانه‌های وسیع و مشجری را بخصوص در محله عباس آباد ساختند. یکی از علل نامنظم بودن کوچه‌ها و خیابان‌ها به این جهت بوده که اکثر باغ‌های شهر به منازل مسکونی تبدیل شد و چون حدود باغ‌ها با جوی‌های آب با مسیرهای غیر مستقیم معین می‌شد، منازل احداث شده به پیروی از آن نامنظم ساخته شدند. دلیل دیگر نامنظم بودن خیابان‌ها نظارت نداشتن بلدیه به ساخت و سازها تا آن زمان بود. در سال ۱۲۷۱ قمری سیل مهاجران از نقاط مختلف مانند کاشان، اصفهان، تبریز، قم و خوانسار به سوی اراک آغاز گشت و موجب آغاز رونق اقتصادی شهر شد. به همین اساس محله‌هایی مانند عباس آباد، منق آباد، پشت خندق و هزاوه‌ای‌ها شکل گرفت و در سال ۱۳۰۸ شمسی با همکاری بلدیه عراق خیابان امام خمینی امروزی، عباس آباد و باغ ملی احداث شد و بافت قدیمی شهر مرمت شد.

با عبور راه آهن از اراک و احداث خیابان و گذرگاه‌های جدید توسعه شهرآغاز شد. براساس آمار کتاب ایرانشهر در سال ۱۳۲۰ خورشیدی، جمعیت اراک ۵۱۰۰۰ نفر بود. از این تاریخ، اراک نیز مانند سایر شهرهای کشور توسعه یافت. در سال‌های صلح و آرامش دیوارهای حفاظتی شهر برداشته شد و شهر بی رویه رو به توسعه نهاد. موقعیت ترابری اراک از مهمترین عوامل توسعه شهر در سال‌های اخیر بوده‌است.

دوران مشروطه
شهر اراک یکی از موفق ترین نمونه‌های شهرسازی در دوران قاجار بود. عوامل گوناگونی مانند موقعیت جغرافیایی، پس کرانه‌های حاصلخیز، قرار گرفتن در مسیر جاده اصلی، سابقه تولیدات صنعتی و صادراتی و برخورداری از استعدادهای مذهبی و علمی در کنار امنیت سبب رشد سریع شهری در اراک شد، به گونه‌ای که اندک زمانی پس از تأسیس، این شهر به مهمترین مرکز تولیدی تجاری و شهری ناحیه مرکزی ایران تبدیل شد. به موازات توسعه شهری زمینه مناسب برای رشد اندیشه‌های مدرن و ترقی خواهانه در اراک فراهم شد. بخش عمده‌ای از ساکنان را به این دلیل که شهر مرکز تجارت فرش بود، بازرگانان و دست اندرکاران این صنعت تشکیل می‌دادند.

در سال ۱۲۸۵ خورشیدی که فرمان مشروطه صادر شد، ۹۲ سال از عمر شهر سلطان آباد می‌گذشت. در آن موقع اراک ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر جمعیت داشت.
در آستانه جنبش مشروطه ناتوانی قاجار در حمایت از این بازرگانان ایرانی در مقابله کمپانی‌های خارجی حاضر در اراک، بازاریان و دست اندرکاران صنعت را به مبارزه با سرمایه داران خارجی کشاند. این مبارزه به رهبری روحانیان شیعه که سابقه طولانی حضور در منطقه عراق عجم (به ویژه در قریه کرهرود) را داشتند شکل گرفت. در این زمان مدارس دینی و علمای اراک بیشتر تابع روحانیون نواندیش نجف از جمله آخوند ملاحمد کاظم خراسانی قرار داشتند. این افراد در دوران مشروطه رهبری جنبش در اراک را بر عهده داشتند که مشهورترین آنها آیت الله آقا نورالدین عراقی نام داشت. اراک شش انجمن مشروطه خواه داشت که عبارت بودند از:

انجمن سری آدمیت به ریاست آقااسدالله پروین
انجمن دموکرات به رهبری حاج میرزا عبدالعظیم
انجمن تدین تشکیل شده در مدرسه سپهدار به رهبری شیخ علی نخستین
انجمن آذربایجانیان متشکل از آذربایجانی‌های عراق عجم به رهبری میرزا حبیب الله عکاسباشی
انجمن برادران به رهبری میرزا حسن خان حرآبادی و میرزا علی اکبر کمپانی
انجمن اعتدالیون به رهبری مجدالممالک
پس از صدور فرمان مشروطه، آقا نورالدین عراقی اوّلین انجمن ولایتی را به همراه دیگران روحانیون نوگرا تأسیس نمود. پس از به توپ بسته شدن مجلس و دوران استبداد صغیر، آزادیخواهان اراک به خاطر حضور پر نفوذ آقا نورالدین عراقی کمتر از دیگر نقاط ایران مورد آزار و اذیت قرار گرفتند.

دوران انقلاب ۱۳۵۷
نخستین حرکت‌های انقلابی در اراک در میانهٔ سال‌های ۵۵ و ۵۶ با سخنرانی عده‌ای و دعوت به تظاهرات رخ داد. نخستین راهپیمایی انجام شده در اراک، تظاهراتی آرام و بدون شعار بود که به وسیله فرهنگیان سازمان دهی شده بود. در تاسوعای سال ۵۷ مردم تلاش کردند مجسمه رضاشاه را پایین بکشند ولی موفق نشدند و در درگیری‌هایی که رخ داد چهار نفر کشته شدند. همان شب مجسمه رضاشاه توسط پلیس از آنجا منتقل شد. سرانجام با پیروزی انقلاب در بهمن سال ۱۳۵۷ نظامیانی که به مردم پیوسته بودند روی دوش مردم گردانده شدند.

جغرافیا
تقسیمات کشوری
در بسیاری از متون نام ولایت عراق برای نخستین بار در دوران قاجار و پس از تأسیس شهر سلطان آباد دیده شده‌است. از سال ۱۲۳۷ قمری، ایران از نظر تقسیمات کشوری به ۴ ایالت و ۲۳ ولایت نامساوی و از لحاظ درجه سیاسی تقسیم شده بود که ولایت عراق یکی از آنها بود. پس از تصویب قانون ایالات و ولایات در سال ۱۳۲۵ قمری کشور به ۴ ایالت و ۱۲ ولایت تقسیم شد. با اینکه برخی از ولایت ۲۳گانه در ولایت‌های دیگر ادغام شدند، اما ولایت عراق همچنان باقی ماند.
طبق قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران (مصوب ۱۶ آبان ۱۳۱۶ خورشیدی)، اراک یکی از ۱۳ شهرستان استان شمال بود. سپس بر اساس قانون تقسیمات کشوری و وظایف فرمانداران و بخشداران (مصوب ۳ بهمن ۱۳۱۶ خورشیدی)، اراک در کنار زنجان جزو استان یکم قرار گرفت. اراک در ۱۹۶۳ میلادی از استان یکم جدا شد.در سال ۱۳۲۶ خورشیدی همزمان با تشکیل استان مرکزی (به مرکزیت تهران)، شهر اراک نیز یکی از شهرهای این استان شد و در سال ۱۳۶۵ خورشیدی مرکز استان مرکزی از تهران به اراک منتقل گردید. یک سال بعد از آن استان تهران از استان مرکزی جدا شد. از آن زمان تا کنون شهر اراک به عنوان مرکز استان مرکزی در تقسیمات کشوری شناخته می‌شود.

موقعیت جغرافیایی
شهر اراک روی مدار ۳۴ درجه و ۵ دقیقه و ۳۰ ثانیه در نیمکره شمالی از خط استوا قرار گرفته و روی نصف النهار ۴۹ درجه و ۴۱ دقیقه و ۳۰ ثانیه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد.

آب و هوا
آب و هوای اراک خصوصیات اقلیمی فلات مرکزی ایران (زمستان‌های سرد و مرطوب و تابستان‌های گرم و خشک) را داراست. کوههای اطراف اراک و تالاب میقان و دشت فراهان در آب و هوای این منطقه اثر کرده و ویژگی‌های خاصی به آن بخشیده‌است. ابرها و جریان‌های غربی در پاییز و زمستان بیشتر رطوبت خود را در ارتفاعات غرب منطقه به خصوص رشته کوه زاگرس از دست می‌دهند و در زمستان جبهه سردی هوای اراک را اشغال می‌کند که بر اثر ارتفاعات اطراف و فشاری که تالاب میقان بر هوا وارد می‌کند، مدت زیادی در منطقه می‌ماند. فصل زمستان کثراً طولانی و از ۴ تا ۶ ماه متغیر است و بهار و پاییز فصل‌های کوتاهی هستند. تابستان در تیر و مرداد ظاهر می‌شود. مدت روزهای یخبندان از ۶۵ تا ۱۲۰ روز در سال‌های مختلف متغیر است. میزان بارندگی در سال‌های مختلف متفاوت است و بین ۲۳۰ تا ۶۳۸ میلی متر در سال می‌باشد که متوسط بارندگی حدود ۳۰۰ میلی متر بوده‌است.
اقلیم شهر اراک بر اساس طبقه بندی دمارتن، نیمه خشک و بر اساس طبقه بندی آمبرژه، نیمه خشک و سرد می‌باشد.


رودخانه‌ها
از میان شهر اراک تنها رود قره کهریز (معروف به رودخانه خشکه) می‌گذرد. این رودخانه از کوه‌های قره کهریز سرچشمه گرفته پس از آبیاری زمین‌های تعدادی از روستاهای نزدیک اراک و گذر از غرب آن به کویر میقان می‌ریزد. این رود فصلی است و در تابستان خشک می‌شود. ورود فاضلاب شهری برخی مناطق اراک یکی از معضلات این رودخانه‌است.

کوه‌ها
سرخ کوه (كوه سرخه)، اراک
شهر اراک از سمت جنوب با رشته کوه‌های سفیدخانی، کوه تخت، کوه‌های نظم آباد، سرخ کوه و از سمت غرب با کوه مودر احاطه شده‌است. کوه‌های اطراف شهر از جمله کوه‌های مرکزی و پیشکوه‌های داخلی رشته کوه زاگرس محسوب می‌شوند.

زمین شناسی
مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط گوناگون ایران؛ نقاط سرخ‌تر نقاطی هستند که شتاب حداکثر جنبش زمین در آن‌ها بیش‌تر است.
چاله اراک، در یک فرورفتگی حاصل از سنگ‌های رسوبی چین خورده مابین سنگ‌های آذرین متعلق به رشته کوه‌های آتشفشانی و سنگهای متامورفیک متعلق به رشته جبال زاگرس قرار گرفته‌است. این چاله بوسیله یک رشته کوه که حدود هزارمتر از سطح دریا ارتفاع دارد، تقسیم شده‌است. شهر اراک بر روی دشتی آبرفتی در حوضه آبریز دریاچه میقان واقع شده‌است. دشت اراک و در کنار آن مجموعه دریاچه (کویر) میقان به صورت فروافتادگی بوده که بین دو رشته ارتفاعات شمالی و جنوبی واقع شده‌اند. مرز اصلی ارتفاعات مورد نظر توسط دو گسل تلخاب و تبرته قطع شده‌اند. وجود این گسل‌ها سبب شده‌است که زون‌های مختلف زمین شناسی، از جمله زون سنندج-سیرجان، زون هفتادقله و زون آشتیان-نراق در حوضه منطقه وجود داشته باشند. در اواخر کرتاسه سه زون به یکدیگر متصل بودند و دریای واحدی را تشکیل می‌دادند. در این دوران، بر اثر فعالیت کوه زایی ارتفاعات جنوبی اراک و کوه‌های هفتادقله بوجود آمدند. با شروع فعالیتهای کواترنری، فرسایش یافتگی کوه‌ها و تپه‌ها باعث حمل رسوبات عظیم و ایجاد دشت آبرفتی اراک شده‌است.

زمین لرزه
در شعاع ۶۰ کیلومتری پیرامون شهر اراک در سده اخیر، فقط ۷۲ زمین لرزه روی داده‌است که ۵۰ مورد از این زمین لرزه‌ها، زمین لرزه‌های دی و بهمن ۹۰ (عموماً کمتر از ۴ ریشتر) بوده‌است. این آمار نشان دهنده لرزه خیزی کم در استان مرکزی می‌باشد. بزرگترین این زمین لرزه‌ها دارای بزرگی حداکثر ۲/۴ می‌باشد. از نظر زمین لرزه تاریخی، فقط سه زمین لرزه تاریخی یکی در اطراف دورود، دیگری در شمال باختری ساوه و آخرین زمین لرزه، زمین لرزه ۱۴۹۵ میلادی آشتیان معروف به زمین لرزه جبال اتفاق افتاده‌است و بزرگی آن در مقیاس امواج سطحی۹/۵ MS تعیین شده‌است.

مردم‌شناسی
جمعیت
جمعیت اراک زمانی که میرزا آقاخان نوری در سال ۱۲۳۹ به سلطان آباد تبعید شد ۳٬۰۰۰ نفر بود. جمعیت در اواخر قرن ۱۹ میلادی، ۶ هزار نفر و در حدود سال ۱۳۲۵ خورشیدی به ۶۲ هزار نفر رسید. البته در آن زمان به علت فقر اقتصادی و مهاجرت ساکنان شهر به دیگر شهرها از جمله تهران، اهواز و آبادان، جمعیت واقعی شهر به حدود ۵۰ هزار نفر کاهش یافت. جمعیت شهر اراک در نخستین سرشماری رسمی کشور در سال ۱۳۳۵ خورشیدی، ۵۸٬۹۹۸ نفر بود ولی از آن زمان به سبب شهرگرایی شدید با شتاب روی به افزایش نهاده بود به گونه‌ای که جمعیت شهر در سال ۱۳۴۵ ش به ۷۱٬۹۲۵ تن و در سال ۱۳۵۵ ش به ۱۱۶٬۸۳۲ تن و در سال ۱۳۶۵ به ۲۶۵٬۳۴۹ تن رسید. مطابق آخرین داده‌های ۱۳۶۵ ش، شهر اراک دارای ۵۵٬۰۸۹ خانوار بود. جمعیت اراک بر پایه نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۸۵ برابر با ۴۳۸٬۳۳۸ نفر بوده‌است. جمعیت در اوایل دهه ۴۰ که سرآغاز موج دوم توسعه صنعت (صنایع ماشینی و کارخانه‌ای) است حدود ۶۰ هزار نفر بوده‌است که در چهار دهه گذشته با متوسط رشد ۸/۳ درصد به حدود نیم میلیون تن در دهه ۸۰ افزایش یافته‌است. جمعیت طی چهار دهه گذشته حدوداً ۱۰ برابر شده‌است، این در حالی است با نرخ رشد ۴ درصدی کشور در اوایل دهه ۶۰ جمعیت باید در هر ۱۷ سال یکبار دو برابر شود.


زبان
لهجه اراکی
پیش از بنای شهر اراک، مردم این ناحیه به گویش‌های گوناگونی مانند وفسی و تاتی سخن می‌گفتند. پس از بنای شهر اراک و مهاجرت مردم این مناطق به شهر، این گویشها با یکدیگر درآمیختند و گویش ویژه‌ای به وجود آوردند، تا زمانی که با پیدایش رسانه‌های جمعی این گویش رو به زوال نهاد و هم اکنون اهالی اراک به فارسی و لهجه اراکی سخن می‌گویند.

دین و مذهب
اکثر مردم شهر مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. همچنین اقلیتی از پیرو آیین مسیحی و کلیمی نیز در شهر وجود داشته و دارند. ارامنه بخشی از اقلیت قومی و مذهبی شهر اراک را در برمی‌گیرند. ارامنه در طی یک سده گذشته از سرزمین‌های پیرامون اراک و همچنین جلفای اصفهان جهت کار در صنعت قالی بافی و دیگر صنایع و همچنین برای کار در کنسولگری انگلستان به عنوان حسابدار و منشی به اراک مهاجرت کرده‌اند. هم اکنون ۲۴۰ نفر ارمنی در قالب ۶۰ خانواده در اراک زندگی می‌کنند. ارامنه بنیان گذار دومین مدرسه اراک به نام مدرسه شرف ارامنه و کلیسای مسروپ مقدس هستند. یهودیان نیز بخشی از اقلیت مذهبی اراک را تا یک سده گذشته تشکیل می‌دادند و زمانی جمعیتشان به حدود ۱٬۰۰۰ نفر می‌رسید و پیشه بیشتر آنها پارچه فروشی و پزشکی بود. یهودیان خود را در حمایت آقا محسن عراقی از روحانیون به نام اراک قرار می‌دادند. کلیمیان در آغاز از مناطق پیرامونی شهر اراک مانند سنجان و دیگر شهرها به این شهر مهاجرت کردند. هم اکنون همه یهودیان اراک از این شهر مهاجرت کرده‌اند.

مشاهیر اراک
از جمله مشاهیر و مفاخر شهر اراک می‌توان به:
آقا ضیاءالدین عراقی فقیه، اصولی، مجتهد شیعی
آقا نورالدین عراقی از مجتهدان و مراجع تقلید شیعه
محمود صناعی شاعر، مترجم، روانکاو و نظریه‌پرداز مباحث تربیتی و روانشناسی
محمد مهدی فولادوند استاد الهیات دانشگاه تهران و از مترجمان قرآن و نهج‌البلاغه و صحیفهٔ سجادیه به زبان فارسی
آیت الله حاج شیخ محمد علی اراکی فقیه، مرجع تقلید شیعه
مصطفی‌قلی بیات (صمصام الملک) سیاستمدار و از بنیانگذاران کشاورزی نوین ایران و موسس دانشکده کشاورزی کرج بود. او نخستین دبیرستان پسرانه اراک را تاسیس کرد که صمصامیه نام گرفت.
حبیب‌الله ذوالفنون معروف به شیخ حبیب‌الله ذوالفنون دانشمند ستار‌ه‌شناس و تقویم‌نگار بود که در زمینه‌های ادبیات، ریاضیات و تفسیر قرآن نیز فعالیت داشت.
حاجی آقا محسن مجتهد عراقی، از مجتهدین دوره قاجا

فرهنگ

سینما
نخستین سینمای اراک با نام آریان در سال ۱۳۱۰ در اراک شروع به کار کرد. مؤسس سینما ایرمانوف، یکی از مهاجرین روس بود و تا سال ۱۳۱۴ در شهر فعالیت می‌کرد.
امروزه بزرگترین سینمای کشور با نام سینما استقلال در شهر اراک قرار دارد. این سینما که ظرفیت مناسب آن به بیش از ۹۰۰ صندلی می‌رسد، پس از هشت سال تعطیلی، به مرکز فرهنگی، هنری و سینمایی تبدیل شده‌است. علاوه بر سینما استقلال، این شهر دارای ۳ سینمای دیگر است که از بین آنها دو سینمای «فرهنگ» و «عصرجدید» فعال هستند و سینمای شهرصنعتی تعطیل شده‌است. سینما فرهنگ یکی از سه سینمای فعال اراک، قدمتی بیش از ۵۰ سال دارد.


فرهنگسرا
فرهنگسرای آیینه
فرهنگسرای شهرداری

کتابخانه
نخستین کتابخانه عمومی در شهر اراک در سال ۱۳۲۲ قمری و به همت جمعی از بزرگان اراک در این شهر تأسیس شد. پس از آن، در سال ۱۳۱۳ خورشیدی کتابخانه‌ای عمومی توسط مرحوم حسین دها در منزل شخصی او دایر گردید. این کتابخانه رسماً کتابخانه عمومی نامیده شد.

نگارخانه
نگارخانه حوزه هنری
نگارخانه استاد آشتیانی
نگارخانه شهید آوینی
نگارخانه استاد فتحعلی واشقانی
نگارخانه ماندگار (بخش خصوصی)

رسانه‌ها
سیما
صدا و سیمای مرکز اراک در سال ۱۳۶۲ به عنوان یک دفتر خبری آغاز به کار کرد. در آبان ماه سال ۱۳۶۵ فعالیت رسمی مرکز با نصب و بهره برداری از یک فرستنده یک کیلو وات رادیویی، با پخش برنامه‌های خبری توسط واحد اطلاعات و اخبار آغاز شد. در سال ۱۳۷۹ با بهره برداری از شبکه صدای استان مرکزی با سه استودیوی تولید و پخش، روزانه ۱۸ ساعت برنامه تهیه و پخش شد که این برنامه‌ها با یک فرستنده یکصد کیلو وات در تمام مناطق استان مرکزی و قسمتی از استانها هم جوار قابل دریافت بود. در سال ۱۳۸۲ شبکه استانی سیما (شبکه آفتاب) به عنوان بیستمین شبکه استانی ایران شروع به کار کرد. این شبکه هم اکنون روزانه ۱۵ ساعت برنامه پخش می‌کند.

صدا
رادیو اراک
رادیواراک در آبان ماه سال ۱۳۶۵ فعالیت رسمی خود را با پخش برنامه‌های خبری توسط واحد اطلاعات و اخبار آغاز کرد.

رادیو صدای صنعت و صدای دانشجو
با توجه به ظرفیت‌های صنعتی و دانشگاهی استان مرکزی، تصمیم‌گیری و اقدامات اولیه در خصوص راه‌اندازی دو رادیوی تخصصی با موضوع صدای صنعت و صدای دانشجو یا فرهنگ صورت گرفته‌است و اعتبار لازم برای تأسیس آن نیز از محل اعتبارات دور سوم سفر ریاست جمهور وقت،محمود احمدی نژاد، به استان پیش‌بینی شده‌است.

نشریه‌ها
برخی منابع نخستین روزنامه اراک را "رنجبر" دانسته‌اند که در سال ۱۲۹۰ خورشیدی (برخی منابع ۱۲۸۹ خورشیدی) توسط شیخ علی نخستین که یک مشروطه خواه بود منتشر شد. این روزنامه سه سال انتشار یافت تا اینکه در سال ۱۲۹۲ به واسطه آتش سوزی چاپخانه تعطیل شد. اما برخی از منابع دیگر، روزنامه "اتفاق" را به عنوان نخستین روزنامه چاپ شده در اراک نام برده‌اند که به مدیریت آن بر عهده میرزا حبیب الله عکاسباشی بود. این روزنامه در سال ۱۲۸۶ خورشیدی با هدف انعکاس آرا و عقاید انجمن دمکرات عراق در آن زمان منتشر می‌گشت.

هم اکنون در اراک و استان مرکزی دو روزنامه، ۱۱ هفته نامه و ۷ ماه‌نامه منتشر می‌شود. روزنامه‌هایی مانند روزنامه سرچشمه، روزنامه نوید، هفته‌نامه‌های سماع قلم، عطر یاس، شهاب، لاله سرخ، آوای خمین، راوی، شمس استان مرکزی، صبح خمین، نامه امیر، مجنون، آرمان جوان، چشم براه، گل یاس، مدینه گفتگو، دو هفته نامه یاقوت سرخ ساوه و ماهنامه‌هایی چون گلهای ساوه، عهد جاوید، وهم سبز، آشتیان، بصیرت، راه دانش و صحیفه پاکدلان در استان مرکزی یا اراک منتشر می‌شوند.

اقتصاد
صنعت
استان مرکزی از جمله استانهای صنعتی کشور محسوب می‌شود. وجود صنایع مادر در اراک این شهر را به یکی از قطبهای صنعتی کشور مبدل کرده‌است. تاریخچه ایجاد صنعت با فناوری ماشینی دراستان مرکزی به‌اوایل دهه ۴۰ باز می‌گردد.
توسعه صنعت در شهر اراک را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد:
در موج نخست توسعه صنعتی در استان مرکزی در بیش از یک سده پیش، رواج صنایع محلی و تولیدهای ماشینی وجود داشت. در این دوره صنعت فرش اراک با سرمایه گذاری کمپانی‌های تجاری غربی مانند زیگلر رونق فراوانی یافت و فرش دستبافت اراک به کشورهای غربی صادر می‌شد.
موج دوم توسعه صنعت دوره رونق صنعت کارخانه‌ای و ماشینی در اوایل دهه چهل در اراک است که در این دوره صنایع بزرگ ماشین سازی و آلومینیوم سازی در اراک ایجاد و عبور راه آهن سراسری از شهر و نزدیکی به مرکز در توسعه صنعت تاثیر چشمگیری داشت. تنها در دهه ۴۰ و ۵۰ بیش از ۳۰طرح بزرگ صنعتی در استان مرکزی ایجاد شد که بسیاری از آنها در اراک به اجرا درآمد و ۱۷۵۰۰ فرصت شغلی ایجاد کرد.
موج سوم توسعه صنعت به دهه ۶۰ باز می‌گردد که توسعه صنایع مادر محدود شده و شهرک‌ها و نواحی صنعتی با صنایع کوچک و بزرگ ایجاد شدند. کارخانه آلومینوم در سال ۱۹۷۲ با همکاری منطقه‌ای در سازمان پیمان مرکزی با همکاری محدود شرکت رینولدز آمریکا و دولت پاکستان تاسیس شد.

شهر اراک دارای صنایع گوناگون فلزی، شیمیایی، نساجی، ساختمانی و خوراکی است که برخی از این واحدها (مانند هپکو، آونگان، املاح معدنی ایران، آذرآب، شرکت آلومینیوم ایران، نورد آلومینیم (آلومرول)، شرکت ماشین‌سازی اراک، کمباین سازی، و کارخانه واگن پارس) از صنایع اساسی کشور به شمار می‌روند.

ترابری
مسیرهای ارتباطی
به دلیل قرار گرفتن شهر اراک بین دریای خزر و خلیج فارس و همچنین قرار گرفتن آن در بین مسیرهای ترانزیتی غرب و جنوب، این شهر یکی از شاهراههای مهم کشور می‌باشد. مهم ترین مسیری که از شهر اراک عبور می‌کند، مسیر بین المللی و ترانزیتی آزادراه ۵ (ایران) می‌باشد. اما در حال حاضر ادامه مسیر این آزادراه از شهر قم تا اراک به صورت بزرگراه است. ساخت آزادراه اراک - سلفچگان - قم با ارتقای بزرگراه اراک - قم آغاز شده‌است. اجرای این آزاد راه به صورت احداث یک باند آزادراه و تأسیسات جانبی آن، تبدیل یک باند بزرگراه موجود به باند دوم آزاد راه و همچنین تبدیل باند دیگر بزرگراه به راه اصلی دو طرفه خواهد بود. آزادراه اراک - خرم آباد نیز یکی از طرح‌های در دست اجرای وزارت راه و شهرسازی است که در راستای تکمیل آزادراه شماره ۵ اجرا خواهد شد. طول این آزادراه ۱۵۰ کیلومتر خواهد بود.

مسیرهایی که از اراک عبور می‌کنند:
راه اصلی تهران - خرم آباد - خوزستان
راه اصلی کرمانشاه - قم
راه اصلی اصفهان - همدان - کردستان - ارومیه
راه اصلی کرمانشاه - اصفهان
راه اصلی ایلام - خرم آباد - تهران
فاصلهٔ شهر اراک با برخی از مناطق پر رفت و آمد:


فرودگاه
اراک دارای یک فرودگاه بین المللی می‌باشد اما تاکنون این فرودگاه، تنها ویژه پروازهای داخلی و هواپیماهای متوسط و ترابری و نظامی بوده‌است و امکان نشستن هواپیماهای پهن پیکر را ندارد. هم اکنون پروژه تطویل باند فرودگاه اراک برای اجرایی شدن پروازهای بین المللی در حال انجام می‌باشد.[۸۰][۸۱]

راه آهن
ایستگاه راه‌آهن اراک
اراک از دیرباز در مسیر راه آهن سراسری شمال به جنوب ایران قرار داشته و راه آهن نقش مهمی را در رونق همه جانبه شهر اراک داشته‌است. محدوده حفاظتی اداره کل راه آهن اراک از ایستگاه ساقه دراستان قم شروع شده و از یک سو تا ایستگاه مومن آباد در استان لرستان و از سوی دیگر تا ایستگاه ملایر در استان همدان را تحت پوشش خود قرار داده‌است.
پروژه راه آهن غرب کشور نیز از اراک شروع شده‌است و شهرهای نهاوند و ملایر از استان همدان را به شبکه ریلی متصل می‌کند. ادامه این مسیر ریلی در استان کرمانشاه از شهرهای صحنه، کرمانشاه و اسلام آباد غرب عبور کرده و در مرز خسروی به کشور عراق وصل می‌شود. افتتاح راه‌آهن اراک - ملایر، گام بلندی در توسعه ترانزیت از کشور خواهد داشت. راه آهن اراک-ملایر به طول ۹۰ کیلومتر و هزینه اعتباری بالغ بر یک هزار و ۲۵۰ میلیارد ریال در مهر سال ۱۳۹۰ افتتاح شده‌است که بخشی از پروژه راه آهن غرب کشور به شمار می‌رود.
همچنین راه آهن اراک - اصفهان از پروژه‌های دیگری است که عملیات مطالعه و احداث آن آغاز شده‌است.
احداث قطار محلی اراک - مهاجران که در شورای مسکن استان مرکزی در فروردین سال ۱۳۹۰ تصویب گردیده‌است، از جمله مصوبات بخش ترابری ریلی اراک بوده‌است.

پایانه مسافربری

پایانه مسافربری مرکزی اراک
اراک دارای سه پایانه به سراسر کشور و استان مرکزی می‌باشد:
مرکزی: که در مجاورت هتل ۵ ستاره امیرکبیر قرار دارد.
شمال: که واقع در شمال شهر و در مجاورت میدان امیرکبیر است.
جنوب (غدیر):که واقع در جنوب غربی شهر و در مجاورت میدان بسیج است.

تاکسی‌رانی
شهر اراک در سال ۱۳۸۹ دارای بیش از ۲۴۰۰ دستگاه تاکسی عمومی و ۵۸۰ دستگاه تاکسی ویژه بوده‌است. همچنین تعداد ۸۲ شرکت ترابری فعال، با بیش از ۱۲۰۰ دستگاه خودرو نیز در این شهر فعالیت می‌کنند.

اتوبوس‌رانی
شرکت واحد اتوبوس‌رانی اراک و حومه که در سال ۱۳۷۰ تأسیس شد، دارای خطوط متعدد مسافربری در داخل و حومه شهر می‌باشد. ناوگان ترابری شهری اراک روزانه ۱۸۰ هزار نفر را در ۶۰ خط اتوبوسرانی و توسط ۱۶۰ دستگاه اتوبوس جا به جا می‌کند.

تقاطع‌های مهم
از جمله طرح‌هایی که برای کاهش آلودگی هوای شهر اراک و روان شدن ترافیک شهری اجرا شده‌است، احداث تقاطع‌های غیر همسطح بوده‌است. بر این مبنا تا کنون چهار تقاطع غیرهمسطح در شهر احداث گردیده‌است:
تقاطع غیر همسطح جهاد
تقاطع غیر همسطح انقلاب
تقاطع غیر همسطح محیط زیست
تقاطع غیر همسطح بسیج
همچنین ایجاد سه تقاطع غیرهمسطح جدید در بلوار مهارت - بلوار کشاورز، تقاطع شهرک بعثت با کمربندی شمال، خیابان میرزای شیرازی - خیابان امام آغاز گردیده‌است. علاوه بر این ساخت تقاطع‌های غیر همسطح در انتهای خیابان علم الهدی، میدان ولیعصر، میدان سرداران (دروازه تهران)، میدان فراهان، انتهای خیابان امام و تقاطع جاده فرودگاه با کمربندی شرق در دستور کار شهرداری اراک قرار دارد.

ساختار شهری
شهرداری
شهرداری اراک در سال ۱۲۹۸ تاسیس گردید پیش از پیوستن شهرداری‌های سنجان و کرهرود، شهر اراک دارای ۴ منطقه شهرداری بود که اکنون به ۶ منطقه افزایش یافته‌است. شهردار جدید اراک حسن قربانی است که جانشین مرتضی میری شده‌است. قربانی حدود سه سال معاون اداری مالی شهرداری اراک بوده‌اند و هم اکنون هم معاون برنامه ریزی فرمانداری اراک و مسئول تطبیق مصوبات شورای اسلامی شهر می‌باشند. بودجه شهر اراک در سال ۱۳۸۹ بالغ بر ۶۵ میلیارد تومان بود که این رقم در سال ۱۳۹۰ به ۱۸۰ میلیارد تومان و در سال ۱۳۹۱ به ۲۰۰ میلیارد تومان افزایش یافته‌است.

مناطق شهرداری اراک

شهر اراک داری شش منطقه شهرداری است.
شهرداری منطقه یک (۱)
شهرداری منطقه دو (۲)
شهرداری منطقه سه (۳)
شهرداری بافت تاریخی (۴)
شهرداری کرهرود (۵)
شهرداری سنجان (۶)

مراکز درمانی

بیمارستان ولی عصر بیمارستان مذکور از قدیمی ترین مراکز درمانی اراک می‌باشد. هم اکنون بیمارستان مذکور در حال بازسازی در فضایی به وسعت ۴۵ هزار متر مربع و۱۴طبقه و۳۲۰ تخت معمولی و ۱۶۰ تخت ویژه بیمارستانی می‌باشد.
بیمارستان امیر المومنین این بیمارستان یکی از پیشرفته ترین بیمارستانهای غرب ایران است که در ۵ طبقه و ۲۲۴ تخت بیمارستانی ساخته شده‌است.
بیمارستان آیت الله خوانساری (مجهز به درمان بیماران سرطانی)
بیمارستان امیرکبیر
بیمارستان و زایشگاه طالقانی
بیمارستان قدس (مجهز به بخش vipفوق مدرن)
بیمارستان امام خمینی (تامین اجتماعی)
بیمارستان سینا (در حال ساخت)
کیلنیک ودرمانگاه فوق تخصصی امام رضا
کیلنیک تخصصی جراحی‌های محدود ایرانمهر


تامین آب شهر
آب شرب شهر اراک از سد کمال صالح تامین می‌شود. سد سنگریزه‌ای کمال صالح که بر روی رودخانه تیره از سرشاخه‌های دز و در ۷۴ کیلومتری جنوب غربی شهر اراک احداث شده، آب مورد نیاز شهرهای اراک، شازند و صنایع بزرگ منطقه را تأمین می‌کند.

مراکز تفریحی
شهربازی لاله
شهربازی (پارک لاله) یکی از جاذبه‌های تفریحی اراک است. این شهربازی که در سال ۶۹ با سرمایه بخش خصوصی افتتاح گردید و دارای سه لونا پارک، رستوران و سایر خدمات تفریحی و رفاهی است. این مکان در ساعت‌های اوج شلوغی، پذیرای ۲۰ هزار نفر بازدید کننده‌است.

مجموعه طوفان
این مجموعهٔ در حال ساخت، بزرگترین شهربازی سرپوشیده خاورمیانه‌است که در کیلومتر هفت بزرگراه امام خمینی اراک قرار دارد. این شهربازی در زمینی به مساحت ۱۱۰ هزار متر مربع و زیر بنای ۲۲٬۰۰۰ متر است که در سه فاز اجرا خواهد شد. این مجموعه دارای یک هتل ۴ ستاره، پیست اتومبیلرانی (باز و سرپوشیده)،رستوران، سالن تنیس، سالن اسکواش و اسکیت، مجتمع بازی‌های کودکان، پارک آبی و ترن هوایی است.

شهربازی پامچال
این شهربازی جنب پارک ازادی انتهای خیابان قائم مقام می‌باشد.

باغ وحش
باغ وحش اراک به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری کم نظیر کشور در حاشیه جنوب شرقی شهر اراک واقع شده‌است. این باغ وحش با وسعت ‪ ۳۲‬هکتار از سال ‪ ۷۴‬بنا شده و سالانه پذیرای حدود ‪ ۸۰‬هزار بازدیدکننده علاقه‌مند به تنوع زیستی و طبیعت است. حیوانات پارک وحش اراک: شیر، قوچ و میش، بز وحشی، مرال (گاو کوهی)، عقاب طلایی، خرس قهوه‌ای، اسب، جغد شاخدار، غاز وحشی، مرغ لهستانی، کبک و قرقاول، شتر دو کوهان، درنا و مرغ دریایی، سارگپه، شترمرغ، گوزن زرد ایرانی، سگ تازی، سگ پودل، گرگ، کبوتر، آکواریومماهی، گراز، خوک، شغال، گربه وحشی، طاووس، خرگوش، بوقلمون، مرغ شاخدار، کفتار، میمون رزوس، رودک (گورکن)، شاه بوف و...

فضای سبز
در حال حاضر میزان فضای سبز شهر اراک حدود ۹۰۰ هکتار است که با ایجاد ۱٬۰۰۰ هکتار مصوب در طرح جامع آلودگی هوا در آینده، این میزان به ۱٬۹۰۰ متر مربع افزایش خواهد یافت. هم اکنون سرانه فضای سبز در اراک به ازای هر نفر، ۲۰ مترمربع است.

مشکلات شهری
آلودگی هوا
هوای اراک در زمره آلوده ترین کلان شهرهای ایران قرار دارد. عواملی همچون رشد جمعیت و به پیرو آن افزایش خودرو و همچنین افزایش روند صنعتی شدن و ساخت کارخانه‌های گوناگون باعث شده‌است این شهر جزو یکی از هشت کلان شهر آلوده کشور به حساب بیاید.
هوای اراک از نظر داشتن عوامل آلوده کننده از تهران آلوده‌تر است. ورود حجم زیادی از آلودگی‌ها به این شهر نشان می‌دهد که درصد بالایی از آلودگی در شهری با وسعت کم متمرکز شده‌است و این حجم از آلودگی هم برای انسان و هم برای محیط زیست بسیار خطرناک است. به منظور کاهش آلودگی هوای شهر، دولت در سال ۱۳۸۶ مصوبه‌ای با نام طرح جامع کاهش آلودگی هوای اراک را تصویب کرد. در این طرح راهکارهایی برای کاهش آلودگی هوا ارائه شد. هر چند که برخی از منابع دولتی از روند اجرای این طرح در شهر اراک را مناسب جلوه می‌دهند، امّا تعلل برخی از سازمان‌ها در اجرای بندهای این طرح از جمله کمبود فضای سبز شهری، توجه نکردن مسئولین برخی از صنایع آلوده کننده هوا نسبت به رفع منابع آلودگی و کمبود اعتبار مورد نیاز اجرای طرح، موجب کندی روند اجرای طرح شده‌است.

ترافیک
ترافیک معابر و خیابان‌ها نیز یکی از چالش‌های مهم شهر اراک است. از جمله عوامل به وجود آورنده ترافیک در شهر اراک افزایش روزافزون تعداد خودروها، شرایط نامناسب خیابان‌ها، عدم تعیین تکلیف تملک اراضی و تعریض معابر شهری، ضعف فرهنگ ترافیک، ضعف شبکه حمل و نقل شهری و نبود مدیریت واحد شهری است.

برخی از مسئولان شهر مدعی هستند که وضعیت ترافیک شهر مشکل ساز نیست و مدت زمان بار ترافیکی شهر حتی گاهی کمتر از ۱۰ دقیقه‌است، اما شواهد امر بازگو کننده شکل دیگری از این مشکل است. برای ساماندهی به ترافیک طرح‌های مختلفی پیشنهاد شده‌است که از جمله آنها طرح جامع ترافیک شهر اراک، احداث بزرگراه درون شهری امیرکبیر، آموزش فرهنگ ترافیک به مردم، سامانه کنترل هوشمند ترافیک اشاره کرد، اما اجرای بسیاری از این طرح‌ها بلاتکلیف مانده‌است.

گرانی مسکن
اراک چهارمین شهر گران ایران در زمینه مسکن، پس از تهران، اصفهان و کرج است. این شهر از جمله شهرهایی است که قیمت مسکن در آن همواره بالاتر از میانگین کشور بوده‌است. از جمله دلایل گرانی مسکن در این شهر، صنعتی بودن شهر و استقرار صنایع بزرگ در پیرامون شهر، نبود عوامل نظارتی و نبود قوانین بازدارنده برای کنترل قیمت در کشور می‌باشد.



آموزش و پرورش
نخستین مدرسه به سبک نوین در اراک را صمصام‌الملک بیات به نام مدرسه صمصامی و در سال ۱۳۲۱ قمری تأسیس کرد که سومین مدرسه نوین ایران بود. دومین مدرسه، منتصریه نام داشت که در سال ۱۳۲۵ قمری و به دست منتصرالدوله (حاکم وقت) تأسیس شد. سهام السلطان نیز سومین مدرسه شهر به نام سهامیه را بنیان نهاد. اولین مدرسه دخترانه بنام شمس المخدرات در سال ۱۳۳۲ قمری افتتاح شد. در سال ۱۲۸۶ خورشیدی، ارامنه مقیم اراک مدرسه شرف ارامنه را تأسیس کردند. در سال ۱۳۶۵ شمسی در ۲۴۶ آبادی دبستان، ۷۲ مدرسه راهنمایی و ۹ دبیرستان وجود داشته‌است.

آموزش عالی
تاریخچه آموزش عالی
در سال ۱۳۵۰ تعدادی از اساتید دانشگاه تهران و دانشسرای عالی سابق مقدمات تاسیس یک موسسه آموزش عالی خصوصی را به عنوان نخستین مرکز آموزش عالی در استان مرکزی با نام مدرسه عالی مرجان، در شهر اراک فراهم نمودند. این موسسه در اواخر سال ۱۳۵۱ با نام مدرسه عالی علوم اراک وابسته به دانشگاه تربیت معلم تهران و با مدیریت دولتی به فعالیت خود ادامه داد. این دانشگاه در سال ۱۳۷۵ با تصویب طرح جامع، به دانشگاه اراک تغییر نام یافت.

مراکز آموزش عالی
دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در اراک، این شهر را به یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور تبدیل کرده‌است. دانشگاه اراک، به عنوان دانشگاه جامع و مادر استان مرکزی و سیاستگذار طرح آموزش عالی در استان مرکزی می‌باشد. پس از دانشگاه اراک دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک با اجرای دو فاز شهرک دانشگاهی - تحقیقاتی، دارا بودن ۱۴۸ رشته تحصیلی در ۶ دانشکده و جذب بیش از ۲۲۰۰۰ دانشجو، بزرگترین شهرک دانشگاهی را در مرکز کشور در اختیار دارد. همچنین با پیگیری‌های نماینده وقت محلات و دلیجان، ساخت دانشگاه محلات در این شهر و زیر نظر دانشگاه اراک آغاز شده‌است.

دانشگاه اراک
دانشگاه علوم پزشکی اراک
دانشگاه صنعتی اراک
دانشگاه آزاد اسلامی اراک
دانشگاه جامع علمی کاربردی استان مرکزی
دانشکدهٔ فنی مهندسی امیرکبیر
دانشگاه پیام نور اراک
دانشگاه جامع علمی کاربردی استان مرکزی
آموزشکده علمی کاربردی شرکت ماشین سازی اراک
آموزشکده علمی کاربردی علوم بهزیستی
آموزشکده سماء
آموزشکده علمی کاربردی جهاد کشاورزی (شهید بابائی)
موسسه آموزش عالی غیر انتفاعی مهر اراک

ورزش
کوهنوردان در بلندی‌های اراک
اراک دارای امکانات ورزشی مانند سالن‌های سرپوشیده، پیست موتورسواری، پیست اسکیت سواری، زمین چمن و ورزشگاه پانزده هزار نفری جهت انجام مسابقات فوتبال، پیست اسکی و استخرهای شنا می‌باشد.

فوتبال
اراک تا کنون دارای یک سهمیه در لیگ دسته اول بوده‌است. هم اکنون این شهر دارای یک تیم فوتبال با نام شهرداری اراک در لیگ دسته اول فوتبال ایران می‌باشد.[۱۲۹] تیمهای مهر اراک و دارایی اراک، نمایندگان اراک در لیگ دسته سوم باشگاه‌های فوتبال کشور هستند.

ورزشگاه [ویرایش]
شهر اراک دارای ورزشگاه ۱۵ هزار نفری به نام ورزشگاه امام خمینی، ورزشگاه شهدای پنجم مرداد و استادیوم آذرآب (شهر صنعتی) می‌باشد.[۱۳۰]

دهکده المپیک [ویرایش]
دهکده المپیک اراک در زمینی به مساحت ۳۰۰ هکتار در حال ساخت است. این مجموعه شامل پیست دوچرخه سواری، سالن سرپوشیده دو میدانی، استخر سرپوشیده و سالن شش هزار نفری خواهد بود.[۱۳۱]

گردشگری [ویرایش]

نوشتار اصلی: جاذبه‌های گردشگری اراک


آثار تاریخی [ویرایش]


بازار اراک


حمام چهارفصل
با توجه به اینکه شهر اراک در دوره قاجار ساخته شد، بیشتر آثار باستانی باقی مانده در این شهر از این دوره می‌باشد. از جمله مهمترین اثر تاریخی شهر، می‌توان به مجموعه تاریخی بازار اراک اشاره کرد که از بناهای نخستین شهر اراک بوده‌است.[۱۳۲] مدرسه سپهداری که همزمان با بازار ساخته شده‌است، از مکان‌هایی است که امام خمینی بخشی از سال‌های عمر خود را در این مدرسه سپری کردند.[۱۳۳] حمام چهارفصل که از نظر مساحت بزرگترین حمام ایران است، یکی دیگر از آثار تاریخی شهر است که اکنون به موزه تبدیل شده‌است.[۱۳۴] خانه حسن پور از بناهای قدیمی شهر اراک است که به صورت درونگرا ساخته شده و اکنون به موزه صنایع دستی تبدیل شده‌است.[۱۳۵] برج شیشه از دیگر بناهای معروف شهر بوده که به دلیل وجود تزئینات کاشی معقلی به این نام معروف شد. متاسفانه این بنا در سال ۱۳۶۱ تخریب شد.[۱۳۶] کلیسای مسروپ مقدس، یکی از بناهای مذهبی ارامنه شهر اراک است که در دوره قاجار ساخته شد.[۱۳۷] بقعه پیر مرادآباد که در روستای مرادآباد قرار دارد از بناهای دوره سلجوقی است.[۱۳۸] قلعه حاج وکیل نیز یکی از بناهای دوره قاجار است که در قدیم یکی از کارگاه‌های بزرگ فرشبافی کمپانی زیگلر و کنسولگری انگلیس در اراک بود.[۱۳۹] همچنین ارگ حکومتی اراک، کاروانسرای شاه عباسی، خانه حاج آقا محسن عراقی و خانه خاکباز از دیگر آثار تاریخی شهر می‌باشند.

جاذبه‌های طبیعی [ویرایش]
تالاب میقان:این تالاب با وسعت ۲۵ هزار هکتار در ۱۵ کیلومتری شمال شرق شهر اراک و در جنوب شهر داوودآباد واقع شده‌است.[۱۴۰] به دلیل وجود تنوع پرندگان مهاجر در این منطقه، تالاب به یکی از مناطق اکوتوریستی شهر اراک تبدیل شده‌است.[۱۴۱]
منطقه نمونه گردشگری دره گردو: این منطقه با وسعت ۱۰۰ هکتار در جنوب شهر اراک قرار دارد و از آب و هوای مناسب و طبیعت بکر برخوردار است. این منطقه در سال ۱۳۸۵ توسط هیأت دولت به عنوان منطقه نمونه گردشگری تصویب شد.[۱۴۲]
منطقه نمونه گردشگری تخت سادات (باغ‌های کرهرود و سنجان): یکی از جاذبه‌های طبیعی با وسعت ۱۰۰ هکتار و در نزدیکی منطقه کرهرود و سنجان است. از جاذبه‌های منطقه وجود چشمه، باغ‌های میوه و آرامگاه سادات کرهرود است.[۱۴۳]
منطقه تفرجگاهی سرخ کوه (کوه سرخه): از جمله مکان‌های تفرجگاهی شهر اراک و در مجاورت منطقه نمونه گردشگری دره گردو است.

تالاب کویری میقان
 

منطقه نمونه گردشگری تخت سادات
 

منطقه نمونه گردشگری گردو در زمستان
 

پوشش گیاهی قره داغ در کویر میقان
جاذبه‌های مذهبی [ویرایش]


امامزاده محمد عابد
امامزاده محمد عابد(دوره صفویه)[۱۴۴]، امامزاده عبدالله و آمنه خاتون[۱۴۵] و مقبره آقا نورالدین عراقی از جمله بناهای مذهبی اراک هستند.

موزه‌ها [ویرایش]
از جمله موزه‌های شهر اراک می‌توان به موزه سلطان آباد(هنرهای اسلامی)[۱۴۶]، موزه مفاخر،[۱۴۷] موزه مردم شناسی[۱۴۸] موزه صنایع دستی[۱۴۹]،موزه تنوع زیستی[۱۵۰] و موزه سنگ و گوهر[۱۵۱] اشاره کرد. همچنین ساخت موزه بزرگ اراک[۱۵۲] و موزه دفاع مقدس[۱۵۳] نیز در حال اجراست.

هتل‌ها و مراکز اقامتی [ویرایش]


نمای هتل امیرکبیر در شب
از جمله هتل‌های شهر می‌توان به هتل امیرکبیر (پنج ستاره)، هتل زاگرس(۳ستاره)، هتل پیام (۳ ستاره) و هتل معلم (۳ ستاره) اشاره کرد.[۱۵۴]

صنایع دستی [ویرایش]


قالی اراک
از صنایع دستی شهر اراک می‌توان به دستبافتهای سنتی (قالی تافی، گلیم تافی، جاجین بافی)، رودوزیهای سنتی، آثار چوبی (منبت و کنده کاری روی چوب، معرق کاری، پیکر تراشی، خراطی، ساخت سازهای سنتی، مشبک و گره چینی چوب)، سفالگری، کتابت و نگارگری (طراحی سنتی، نقاشی ایرانی، گل و مرغ، تذهیب و تشعیر، خوشنویسی، کتیبه نویسی)، آثار فلزی (مسگری، قلمزنی، سفیدگری، چلنگری، مشبک فلز، ملیله طلا و نقره)، ساخت پاپوش سنتی(گیوه دوزی[۱۵۵] و گیوه بافی)، آرایه‌های معماری (گچبری سنتی، آینه کاری...) و تراش سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی اشاره کرد.[۱۵۶]

قالی [ویرایش]
نوشتار اصلی: قالی اراک
صنعت قالی در این منطقه از گذشته رواج داشته و قالی فراهان، سربند و ساروق شهرت جهانی داشته‌اند. صنعت قالی بافی از آغاز بنیان گذاشتن این شهر توسط یوسف خان گرجی به عنوان عمده کالای صادراتی این شهر قرار گرفت.[۱۵۷]

قالی در اراک به گفته سیسیل ادوارز زمانی از اهمیت و اعتبار و فراوانی برخوردار بود و رقیب قالی کرمان بود از انواع قالی مشهور اراک می‌توان به قالی ساروق اراک اشاره نمود که از لحاظ استحکام و نقشه‌های منحصر به فرد و نوع خامه (پشم) استفاده شده، شهرت جهانی دارد. اراک به عنوان یکی از مهمترین مراکز صدور فرش به اروپا تا سال ۱۳۱۹ باقی ماند.[۱۵۸]

ره آوردهای اراک (سوغات اراک) [ویرایش]
از جمله سوغات اراک می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:[۱۵۹][۱۶۰]



فتیر
ترخینه
باسلوق
کشمش سبز
صابون محلی
انگور
شیره انگور
گوش فیل
غذاهای محلی [ویرایش]
ته تالی[۱۶۱]
آبگوشت کشک[۱۶۲]
آبگوشت دوغ دار (دوگوله دودار)[۱۶۳]
آش جودوغ[۱۶۴]
آش خیار[۱۶۵]
پتله پلو[۱۶۶]
آش بی بی سه شنبه[۱۶۷]
آش مصطفی[۱۶۸]
شفته[۱۶۹]



» تغییر آدرس انجمن مهر ایران ( پنجشنبه بیست و ششم اردیبهشت 1392 )
» آخرین ایران ما ( یکشنبه بیست و دوم اردیبهشت 1392 )
» اطلاعیه ( چهارشنبه هفتم فروردین 1392 )
» ارومیه ( چهارشنبه هفتم فروردین 1392 )
» زنجان ( دوشنبه هفتم اسفند 1391 )
» بروجرد ( جمعه بیستم بهمن 1391 )
» زاهدان ( یکشنبه بیست و چهارم دی 1391 )
» اراک ( پنجشنبه سی ام آذر 1391 )
» آمل ( یکشنبه بیست و ششم آذر 1391 )
» کرمان ( چهارشنبه بیست و دوم آذر 1391 )
» ساری ( یکشنبه نوزدهم آذر 1391 )
» بابل ( یکشنبه نوزدهم آذر 1391 )

جستجو در مطالب

پیوندها